Safiye Sultan kimdir, neden öldü ?

Irem

New member
Örneğin Safiye Sultan'ın torunu Şehzade Mahmud'un öldürülmesiyle bağlantısı konusunda kaynaklarda ciddi iddialar bulunmaktadır. TDV, Mahmud'un tahta geçme planları yaptığı gerekçesiyle hem onun hem annesinin öldürülmesinde Safiye'nin rol oynadığını aktarır. TDV İslâm Ansiklopedisi

Fakat burada önemli bir metodolojik sorun vardır: Saray tarihleri çoğu zaman iktidar mücadelelerinin tarafları tarafından üretilmiştir. Dolayısıyla “Safiye yaptı” şeklindeki bir kronik kaydını otomatik biçimde modern anlamda kesin delil kabul etmek yerine, başka kaynaklarla karşılaştırmak gerekir.

Aynı şekilde onun hayır faaliyetlerini de tek başına “iyi kalpli olduğu için” açıklamak yetersiz olur. Safiye Sultan savaş dönemlerinde orduya maddi destek vermiş, borçluların borçlarını ödemiş ve fakirlere yardımda bulunmuştur. Ayrıca vakıflar kurmuş ve çeşitli mimari eserlerin finansmanını üstlenmiştir. TDV İslâm Ansiklopedisi

Burada tarihsel kişiliğin tek boyutlu olmadığı görülüyor: Aynı kişi hem devlet mekanizmasında sert güç mücadelelerine katılabilir hem de sosyal ve dini kurumları destekleyen vakıflar oluşturabilir.

Yeni Cami'nin Safiye Sultan açısından önemi

Safiye Sultan'ın kamuya açık en önemli projelerinden biri Eminönü'ndeki Yeni Cami'nin inşasıdır. Caminin temeli 1598'de onun himayesinde atıldı. Ancak III. Mehmed'in 1603'te ölmesi ve Safiye Sultan'ın Eski Saray'a gönderilmesiyle inşaat durdu. Yapı daha sonra Turhan Hatice Sultan döneminde tamamlandı ve 1665'te ibadete açıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi

Bu olay, Osmanlı mimarisinin aynı zamanda siyasi hafızanın bir parçası olduğunu gösterir. Bir valide sultanın yaptırdığı eser, onun siyasi gücünün ve hayırseverlik anlayışının kamusal bir göstergesiydi. Bu nedenle Safiye'nin mimari faaliyetlerini yalnızca “hayır işi” olarak değil, hanedan meşruiyeti ve kamusal temsil bağlamında incelemek mümkündür.

Safiye Sultan neden öldü? Hastalık mı, cinayet mi?

Sorunun en kritik kısmı burasıdır.

Mevcut güvenilir kaynaklarda Safiye Sultan'ın öldürüldüğünü, zehirlendiğini veya siyasi nedenlerle infaz edildiğini gösteren sağlam bir kanıt bulunmamaktadır. TDV İslâm Ansiklopedisi Safiye Sultan'ın 1619 yılında Eski Saray'da öldüğünü ve III. Murad Türbesi'ne defnedildiğini belirtir. TDV İslâm Ansiklopedisi

Ölüm tarihi konusunda kaynaklar arasında daha dar bir tarih farklılığı vardır. TDV'deki kayıt 1619'u verirken bazı araştırmalar ölümünü Ocak 1619 olarak ele alır; Maria Pia Pedani'nin çalışmasına ilişkin bibliyografik malzemede Karaçelebizade'nin Mart-Nisan 1619 tarihini verdiği görülmektedir. Bu nedenle “10 Kasım 1619'da öldü” gibi kesin gün veren popüler internet anlatılarına ihtiyatla yaklaşmak gerekir. Scribd+1

Daha önemlisi, kaynaklarda ölüm nedeni ayrıntılı biçimde kaydedilmemiştir. Bu nedenle Safiye Sultan'ın “şu hastalık yüzünden öldüğü” veya “öldürüldüğü” biçimindeki kesin açıklamalar bilimsel olarak desteklenmemektedir.

Tarih araştırmasında bazen en doğru cevap “bilmiyoruz” olabilir. Safiye Sultan'ın ölümünde de durum budur: 1619'da Eski Saray'da öldüğünü biliyoruz; fakat ölümüne yol açan tıbbi sebep hakkında güvenilir ve kesin bir teşhis bulunmamaktadır.

Peki Sultan Ahmed onu öldürttü mü?

Bu iddia da kaynakların dikkatli okunmasını gerektiriyor.

Safiye Sultan'ın III. Mehmed'in ölümünden sonra Eski Saray'a gönderildiği kesindir. Böylece siyasi merkezden uzaklaştırılmış ve eski valide sultan olarak yaşamaya devam etmiştir. TDV bu dönemin 1603'ten ölümüne kadar sürdüğünü belirtir. TDV İslâm Ansiklopedisi

Dolayısıyla siyasi gücünün azaltılması ile ölümünü birbirine karıştırmamak gerekir. Bir hükümdarın bir saray mensubunu siyasi merkezden uzaklaştırması, onun ölüm emrini verdiği anlamına gelmez.

Üstelik Safiye Sultan 1619'a kadar yaşamıştır. Bu tarih, III. Mehmed'in 1603'te ölümünden yaklaşık 16 yıl sonradır. Onun Eski Saray'daki yaşamı, siyasi etkisinin büyük ölçüde sona erdiği ancak hanedan içindeki statüsünün devam ettiği bir dönem olarak değerlendirilebilir.

Araştırma yöntemi açısından Safiye Sultan nasıl incelenmeli?

Bu konu üzerinde çalışacak bir araştırmacının birkaç kaynak grubunu karşılaştırması gerekir.

İlk olarak Osmanlı kronikleri incelenmelidir. Selânikî gibi tarihçilerin kayıtları dönemin siyasi olaylarını anlamak açısından önemlidir. İkinci olarak Avrupa diplomatik belgeleri, özellikle Venedik ve İngiliz kaynakları değerlendirilmelidir. Üçüncü aşamada vakıf kayıtları, saray belgeleri ve maddi kültür unsurları incelenebilir.

Modern akademik literatür ise bu kaynakların nasıl yorumlandığını gösterir. Peirce'in çalışması saray kadınlarının siyasi gücünü hanedan kurumları çerçevesinde ele alırken, Pedani'nin araştırması Venedik belgelerini kullanarak Safiye'nin diplomatik çevresine ışık tutmaktadır. TDV maddesi de Selânikî, Gerlach, İngiliz diplomatik belgeleri, Venedik kaynakları ve modern araştırmaları birlikte kullanır. OUP Academic+2Peeters Online Journals+2

Bu yöntem bize önemli bir ders veriyor: Tek bir kaynağa dayanarak Safiye Sultan'ın karakteri, siyasi sorumlulukları veya ölüm nedeni hakkında kesin hüküm vermek doğru değildir.

Sonuç: Safiye Sultan neden hâlâ tartışılıyor?

Safiye Sultan'ın tarihsel önemi yalnızca III. Murad'ın eşi veya III. Mehmed'in annesi olmasından kaynaklanmıyor. Onu önemli yapan asıl unsur, Osmanlı hanedanında kadınların siyasi gücünün görünür hale geldiği dönemin merkezinde bulunmasıdır.

Onun hayatında yaklaşık yarım yüzyıllık bir zaman dilimini takip edebiliyoruz: genç yaşta Murad'ın çevresine girmesi, III. Murad döneminde nüfuz kazanması, 1595'te valide sultan olması, İngiltere ve Venedik'le diplomatik ilişkiler yürütmesi, saray içindeki iktidar mücadelelerinde rol alması, Yeni Cami'nin temelini attırması ve nihayet siyasi merkezden uzaklaştırılarak Eski Saray'da yaşaması.

Fakat ölümüne geldiğimizde kaynakların sessizliği dikkat çekiyor. Safiye Sultan'ın 1619'da öldüğü konusunda güçlü bir tarihsel dayanak vardır; ölüm nedeninin hastalık, yaşlılık, zehirlenme veya suikast olduğuna dair ise yeterli kanıt yoktur. Bu nedenle “neden öldü?” sorusuna bilimsel olarak verilebilecek en dürüst cevap, ölüm sebebinin kesin olarak bilinmediğidir. TDV İslâm Ansiklopedisi

Belki de tartışılması gereken asıl soru bundan sonra başlıyor: Safiye Sultan'ın gerçekten olağanüstü kişisel gücünden mi söz ediyoruz, yoksa Osmanlı hanedan sisteminin kadınlara sağladığı kurumsal siyasi alanı mı onun şahsında görüyoruz? Peirce'in yaklaşımı ikinci ihtimali ciddi biçimde düşünmemizi sağlıyor. OUP Academic+1

Bir başka soru da şu: Safiye Sultan hakkında kullanılan “entrikacı”, “hırslı” veya “tehlikeli” gibi sıfatların ne kadarı tarihsel belgelerden, ne kadarı sonraki dönemlerin kadın ve iktidar algısından kaynaklanıyor?

Bu soruların cevapları, yalnızca Safiye Sultan'ı değil, Osmanlı tarihinde kadınların iktidar mekanizmalarındaki rolünü de yeniden düşünmemizi sağlayabilir.

Temel akademik kaynaklar: Leslie P. Peirce, The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire, Oxford University Press, 1993; Maria Pia Pedani, “Safiye's Household and Venetian Diplomacy”, Turcica, 32 (2000), s. 9–32; Ali Akyıldız, “Safiye Sultan”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 35, İstanbul, 2008, s. 472–473. OUP Academic+2Peeters Online Journals+2
 
Üst