Baris
New member
Samatya adı nereden gelir? Bir semt isminden çok daha fazlasını anlatan tarih
Samatya denince insanın zihninde yalnızca eski İstanbul evleri, balıkçı lokantaları, kiliseler, dar sokaklar ya da Marmara kıyısı canlanmıyor. Biraz daha dikkatli bakınca, bu semtin adının kendisi bile İstanbul'un nasıl bir şehir olduğunu anlatmaya başlıyor. Çünkü “Samatya” dediğimiz kelime, bugünkü Türkçe kullanımından çok daha eski bir döneme, Bizans Konstantinopolis'ine uzanıyor.
Benim açımdan burada önemli olan nokta şu: Bir semtin adının kökenini yalnızca sözlük anlamıyla açıklamak, aslında hikâyenin en kolay kısmı. “Samatya, kumluk demektir” demek doğru; fakat Samatya'nın neden bu kadar farklı toplulukların hafızasında yer ettiğini, Ermenilerin, Rumların, Müslümanların ve daha sonra Anadolu'dan İstanbul'a gelen emekçi ailelerin aynı mekânda nasıl farklı deneyimler yaşadığını sormaya başladığımızda konu bambaşka bir boyut kazanıyor.
Üstelik bu tarih, kadınların ve erkeklerin aynı mahalleyi aynı şekilde deneyimlediğini varsaymamıza da izin vermiyor. Ev, iş, mahalle, göç, ekonomik güç, etnik veya dini kimlik gibi unsurlar herkesin hayatını farklı biçimlerde şekillendiriyor.
Samatya kelimesinin kökeni: “kum” ve “kumluk”
Samatya adının kökeni genel olarak Bizans döneminde kullanılan Psamatia/Psamathion biçimlerine bağlanıyor. Yunanca psamathos kelimesi “kum” anlamına geliyor. Dolayısıyla Samatya adının, bölgenin geçmişteki kumluk kıyı karakterine gönderme yaptığı kabul ediliyor. Semavi Eyice'nin İstanbul'un mahalle ve semt adları üzerine yaptığı çalışmada da Samatya'nın kökü, “kum” anlamındaki Psamathos ile ilişkilendiriliyor. DergiPark
Fatih Belediyesi'nin tarihçesinde de aynı bağlantı kuruluyor: Bizans döneminde kullanılan adın “kum” veya “kumluk” anlamına geldiği ve bunun bölgenin coğrafi özellikleriyle bağlantılı olduğu belirtiliyor. Marmara kıyısında rüzgârların taşıdığı kumların burada belirgin bir kıyı dokusu oluşturduğu ve tarih boyunca sahilden kum çıkarıldığı aktarılıyor. T.C. Fatih Belediyesi
Yani Samatya isminin arkasında oldukça somut bir coğrafya var. Bugün betonlaşmış, yoğun yapılaşmış bir İstanbul mahallesine baktığımızda bunu hayal etmek zor olabilir. Fakat yer adları bazen kentin artık görünmeyen fiziksel özelliklerinin hafızasını taşır.
Bir anlamda “Samatya” kelimesi, bugünkü şehirden önceki şehri hatırlatıyor.
Bir isim, farklı toplumların yaşadığı bir mahalle
Samatya'nın hikâyesini yalnızca Bizans'la sınırlamak mümkün değil. Osmanlı döneminde de semt, farklı dini ve kültürel toplulukların bir arada yaşadığı önemli bölgelerden biri oldu.
İstanbul'un fethinden sonra Ermeni nüfusunun Samatya çevresinde yerleşmesi, semtin toplumsal yapısında önemli bir dönüm noktasıydı. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı tarafından yayımlanan çalışmada, 1546 tarihli İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri'nde “Mahalle-i Bâb-ı Samatya”, yani Samatya Kapısı Mahallesi adının geçtiği belirtiliyor. Aynı kaynak, Fatih Sultan Mehmed döneminde Ermeni cemaatinin Samatya'da önemli bir merkez oluşturduğunu ve Ermeni Patrikhanesi'nin 1461'de kurulmasının ardından bir süre burada bulunduğunu aktarıyor. İBB Atatürk Kitaplığı
Bu nedenle Samatya'nın tarihini “Türk mahallesi”, “Ermeni mahallesi” veya “Rum mahallesi” gibi tek bir kimliğe indirgemek oldukça yanıltıcı olur.
Zaten akademik çalışmalar da Samatya'yı tarih boyunca Rum, Ermeni ve Müslüman nüfusun bir arada yaşadığı kozmopolit bir yerleşim olarak ele alıyor. İstanbul Kültür Üniversitesi'nde hazırlanan bir yüksek lisans çalışması, semtin farklı toplulukların kültürel özellikleri ve yaşam biçimleriyle şekillenen özgün bir mimari ve sosyal yapı oluşturduğunu vurguluyor. IKU Açık Erişim
Burada “kozmopolitlik” kelimesini romantikleştirmemek de önemli.
Farklı insanların aynı mahallede yaşaması otomatik olarak eşitlik anlamına gelmez.
Bir mahallede yan yana yaşamakla ekonomik, siyasi ve toplumsal olarak eşit konumda olmak aynı şey değildir.
Irk, etnik kimlik ve “makbul vatandaş” meselesi
Samatya'nın yakın tarihini anlamak açısından özellikle 20. yüzyıl önemli. Çünkü semtin Rum ve Ermeni nüfusu yalnızca doğal demografik değişimlerle azalmadı; Türkiye'nin azınlık politikaları, ekonomik uygulamaları, göçler ve toplumsal gerilimler de bu dönüşümde etkili oldu.
1955'teki 6-7 Eylül olayları bu açıdan özellikle önemli bir kırılma noktasıdır. Araştırmalarda Samatya'nın, gayrimüslim nüfusunun yoğunluğu nedeniyle olaylardan ciddi biçimde etkilenen İstanbul semtlerinden biri olduğu; evlerin, dükkânların, kilise ve okullar gibi yapıların zarar gördüğü belirtiliyor. Çalışmalarda kadın ve çocukların da şiddet ve tacizden etkilendiğine ilişkin kayıtlar bulunuyor. ResearchGate+1
Burada toplumsal cinsiyet ile etnik kimliğin nasıl kesiştiğini görmek mümkün.
Bir azınlık grubuna mensup olmak başka bir toplumsal risk yaratırken, aynı grubun kadın veya çocuğu olmak farklı bir kırılganlık yaratabiliyor. Bunun anlamı bütün kadınların aynı şeyi yaşadığı değildir. Tam tersine, sınıf, yaş, aile yapısı, ekonomik kaynaklar ve kişisel koşullar deneyimi değiştirebilir.
Bu yüzden tarih anlatırken “kadınlar mağdurdu, erkekler güçlüydü” gibi basit bir ikilik kurmak doğru olmaz. Bazı kadınlar şiddet ve güvensizlik yaşarken, bazıları aile ekonomisini ayakta tutan işlerde önemli roller üstlenmiş olabilir. Bazı erkekler ekonomik veya fiziksel açıdan avantajlı konumdayken, etnik veya sınıfsal kimlikleri nedeniyle onlar da ciddi baskılar yaşamış olabilir.
Toplumsal hayat tam da bu nedenle tek eksenli değildir.
Sınıf değiştikçe Samatya'nın anlamı da değişti
Samatya'nın toplumsal tarihindeki bir başka önemli mesele sınıftır.
Samatya'da yaşayan insanların ekonomik konumu zaman içerisinde ciddi biçimde değişti. İstanbul Kültür Üniversitesi'ndeki araştırma, özellikle 1960'lardan sonra Ermeni ve Rum nüfusunun bölgeden ayrılmasıyla semtin Anadolu'dan gelen daha düşük gelirli nüfus için önemli bir yerleşim alanına dönüştüğünü belirtiyor. IKU Açık Erişim
Bu dönüşümü yalnızca “eski insanlar gitti, yeniler geldi” şeklinde okumak yetersiz kalır.
Çünkü İstanbul'a göç eden düşük gelirli aileler için Samatya, aynı zamanda kente tutunma mekânıydı.
Bir başka sözlü tarih çalışmasında 1955-1960 sonrasında Samatya'nın Anadolu'dan gelen göçlerden etkilendiği, daha önce tek bir ailenin yaşadığı bazı evlerin apartmanlaşmayla birlikte çok daha fazla kişinin yaşadığı yapılara dönüştüğü ve semte taşradan gelen işçi ailelerinin yerleştiği anlatılıyor. DSpace Arşivi
Bu değişimin sınıfsal tarafı çok önemli.
Çünkü “eski İstanbul” özlemi çoğu zaman semtin belirli dönemlerini nostaljik bir biçimde anlatıyor. Oysa eski mahallelerin hikâyesinde yalnızca güzel ahşap evler ve komşuluk ilişkileri yok. Aynı zamanda düşük ücretli emek, kalabalık konutlar, kadınların ücretsiz ev emeği, çocukların çalışma hayatına katılması ve göçmen ailelerin kentte yer edinme mücadelesi de var.
Bir semtin “otantik” görünmesi, orada yaşayan herkesin ekonomik olarak rahat olduğu anlamına gelmiyor.
Kadınların deneyimi neden ayrıca konuşulmalı?
Mahalle tarihi anlatılırken erkeklerin meslekleri, ticaret hayatı, siyasi faaliyetleri ve kamusal alandaki görünürlüğü çoğu zaman daha kolay belgeleniyor. Kadınların gündelik emeği ise evin içine sıkışabiliyor.
Bu durum Samatya için de düşünülmesi gereken bir mesele.
Örneğin bir ailenin İstanbul'a göç etmesi yalnızca erkek işçinin iş bulmasıyla açıklanamaz. Ev kurmak, çocukları büyütmek, yaşlılara bakmak, mahallede sosyal ilişkiler oluşturmak ve sınırlı bütçeyi yönetmek gibi işler de kentin yeniden üretilmesinin parçalarıdır.
Samatya denince insanın zihninde yalnızca eski İstanbul evleri, balıkçı lokantaları, kiliseler, dar sokaklar ya da Marmara kıyısı canlanmıyor. Biraz daha dikkatli bakınca, bu semtin adının kendisi bile İstanbul'un nasıl bir şehir olduğunu anlatmaya başlıyor. Çünkü “Samatya” dediğimiz kelime, bugünkü Türkçe kullanımından çok daha eski bir döneme, Bizans Konstantinopolis'ine uzanıyor.
Benim açımdan burada önemli olan nokta şu: Bir semtin adının kökenini yalnızca sözlük anlamıyla açıklamak, aslında hikâyenin en kolay kısmı. “Samatya, kumluk demektir” demek doğru; fakat Samatya'nın neden bu kadar farklı toplulukların hafızasında yer ettiğini, Ermenilerin, Rumların, Müslümanların ve daha sonra Anadolu'dan İstanbul'a gelen emekçi ailelerin aynı mekânda nasıl farklı deneyimler yaşadığını sormaya başladığımızda konu bambaşka bir boyut kazanıyor.
Üstelik bu tarih, kadınların ve erkeklerin aynı mahalleyi aynı şekilde deneyimlediğini varsaymamıza da izin vermiyor. Ev, iş, mahalle, göç, ekonomik güç, etnik veya dini kimlik gibi unsurlar herkesin hayatını farklı biçimlerde şekillendiriyor.
Samatya kelimesinin kökeni: “kum” ve “kumluk”
Samatya adının kökeni genel olarak Bizans döneminde kullanılan Psamatia/Psamathion biçimlerine bağlanıyor. Yunanca psamathos kelimesi “kum” anlamına geliyor. Dolayısıyla Samatya adının, bölgenin geçmişteki kumluk kıyı karakterine gönderme yaptığı kabul ediliyor. Semavi Eyice'nin İstanbul'un mahalle ve semt adları üzerine yaptığı çalışmada da Samatya'nın kökü, “kum” anlamındaki Psamathos ile ilişkilendiriliyor. DergiPark
Fatih Belediyesi'nin tarihçesinde de aynı bağlantı kuruluyor: Bizans döneminde kullanılan adın “kum” veya “kumluk” anlamına geldiği ve bunun bölgenin coğrafi özellikleriyle bağlantılı olduğu belirtiliyor. Marmara kıyısında rüzgârların taşıdığı kumların burada belirgin bir kıyı dokusu oluşturduğu ve tarih boyunca sahilden kum çıkarıldığı aktarılıyor. T.C. Fatih Belediyesi
Yani Samatya isminin arkasında oldukça somut bir coğrafya var. Bugün betonlaşmış, yoğun yapılaşmış bir İstanbul mahallesine baktığımızda bunu hayal etmek zor olabilir. Fakat yer adları bazen kentin artık görünmeyen fiziksel özelliklerinin hafızasını taşır.
Bir anlamda “Samatya” kelimesi, bugünkü şehirden önceki şehri hatırlatıyor.
Bir isim, farklı toplumların yaşadığı bir mahalle
Samatya'nın hikâyesini yalnızca Bizans'la sınırlamak mümkün değil. Osmanlı döneminde de semt, farklı dini ve kültürel toplulukların bir arada yaşadığı önemli bölgelerden biri oldu.
İstanbul'un fethinden sonra Ermeni nüfusunun Samatya çevresinde yerleşmesi, semtin toplumsal yapısında önemli bir dönüm noktasıydı. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı tarafından yayımlanan çalışmada, 1546 tarihli İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri'nde “Mahalle-i Bâb-ı Samatya”, yani Samatya Kapısı Mahallesi adının geçtiği belirtiliyor. Aynı kaynak, Fatih Sultan Mehmed döneminde Ermeni cemaatinin Samatya'da önemli bir merkez oluşturduğunu ve Ermeni Patrikhanesi'nin 1461'de kurulmasının ardından bir süre burada bulunduğunu aktarıyor. İBB Atatürk Kitaplığı
Bu nedenle Samatya'nın tarihini “Türk mahallesi”, “Ermeni mahallesi” veya “Rum mahallesi” gibi tek bir kimliğe indirgemek oldukça yanıltıcı olur.
Zaten akademik çalışmalar da Samatya'yı tarih boyunca Rum, Ermeni ve Müslüman nüfusun bir arada yaşadığı kozmopolit bir yerleşim olarak ele alıyor. İstanbul Kültür Üniversitesi'nde hazırlanan bir yüksek lisans çalışması, semtin farklı toplulukların kültürel özellikleri ve yaşam biçimleriyle şekillenen özgün bir mimari ve sosyal yapı oluşturduğunu vurguluyor. IKU Açık Erişim
Burada “kozmopolitlik” kelimesini romantikleştirmemek de önemli.
Farklı insanların aynı mahallede yaşaması otomatik olarak eşitlik anlamına gelmez.
Bir mahallede yan yana yaşamakla ekonomik, siyasi ve toplumsal olarak eşit konumda olmak aynı şey değildir.
Irk, etnik kimlik ve “makbul vatandaş” meselesi
Samatya'nın yakın tarihini anlamak açısından özellikle 20. yüzyıl önemli. Çünkü semtin Rum ve Ermeni nüfusu yalnızca doğal demografik değişimlerle azalmadı; Türkiye'nin azınlık politikaları, ekonomik uygulamaları, göçler ve toplumsal gerilimler de bu dönüşümde etkili oldu.
1955'teki 6-7 Eylül olayları bu açıdan özellikle önemli bir kırılma noktasıdır. Araştırmalarda Samatya'nın, gayrimüslim nüfusunun yoğunluğu nedeniyle olaylardan ciddi biçimde etkilenen İstanbul semtlerinden biri olduğu; evlerin, dükkânların, kilise ve okullar gibi yapıların zarar gördüğü belirtiliyor. Çalışmalarda kadın ve çocukların da şiddet ve tacizden etkilendiğine ilişkin kayıtlar bulunuyor. ResearchGate+1
Burada toplumsal cinsiyet ile etnik kimliğin nasıl kesiştiğini görmek mümkün.
Bir azınlık grubuna mensup olmak başka bir toplumsal risk yaratırken, aynı grubun kadın veya çocuğu olmak farklı bir kırılganlık yaratabiliyor. Bunun anlamı bütün kadınların aynı şeyi yaşadığı değildir. Tam tersine, sınıf, yaş, aile yapısı, ekonomik kaynaklar ve kişisel koşullar deneyimi değiştirebilir.
Bu yüzden tarih anlatırken “kadınlar mağdurdu, erkekler güçlüydü” gibi basit bir ikilik kurmak doğru olmaz. Bazı kadınlar şiddet ve güvensizlik yaşarken, bazıları aile ekonomisini ayakta tutan işlerde önemli roller üstlenmiş olabilir. Bazı erkekler ekonomik veya fiziksel açıdan avantajlı konumdayken, etnik veya sınıfsal kimlikleri nedeniyle onlar da ciddi baskılar yaşamış olabilir.
Toplumsal hayat tam da bu nedenle tek eksenli değildir.
Sınıf değiştikçe Samatya'nın anlamı da değişti
Samatya'nın toplumsal tarihindeki bir başka önemli mesele sınıftır.
Samatya'da yaşayan insanların ekonomik konumu zaman içerisinde ciddi biçimde değişti. İstanbul Kültür Üniversitesi'ndeki araştırma, özellikle 1960'lardan sonra Ermeni ve Rum nüfusunun bölgeden ayrılmasıyla semtin Anadolu'dan gelen daha düşük gelirli nüfus için önemli bir yerleşim alanına dönüştüğünü belirtiyor. IKU Açık Erişim
Bu dönüşümü yalnızca “eski insanlar gitti, yeniler geldi” şeklinde okumak yetersiz kalır.
Çünkü İstanbul'a göç eden düşük gelirli aileler için Samatya, aynı zamanda kente tutunma mekânıydı.
Bir başka sözlü tarih çalışmasında 1955-1960 sonrasında Samatya'nın Anadolu'dan gelen göçlerden etkilendiği, daha önce tek bir ailenin yaşadığı bazı evlerin apartmanlaşmayla birlikte çok daha fazla kişinin yaşadığı yapılara dönüştüğü ve semte taşradan gelen işçi ailelerinin yerleştiği anlatılıyor. DSpace Arşivi
Bu değişimin sınıfsal tarafı çok önemli.
Çünkü “eski İstanbul” özlemi çoğu zaman semtin belirli dönemlerini nostaljik bir biçimde anlatıyor. Oysa eski mahallelerin hikâyesinde yalnızca güzel ahşap evler ve komşuluk ilişkileri yok. Aynı zamanda düşük ücretli emek, kalabalık konutlar, kadınların ücretsiz ev emeği, çocukların çalışma hayatına katılması ve göçmen ailelerin kentte yer edinme mücadelesi de var.
Bir semtin “otantik” görünmesi, orada yaşayan herkesin ekonomik olarak rahat olduğu anlamına gelmiyor.
Kadınların deneyimi neden ayrıca konuşulmalı?
Mahalle tarihi anlatılırken erkeklerin meslekleri, ticaret hayatı, siyasi faaliyetleri ve kamusal alandaki görünürlüğü çoğu zaman daha kolay belgeleniyor. Kadınların gündelik emeği ise evin içine sıkışabiliyor.
Bu durum Samatya için de düşünülmesi gereken bir mesele.
Örneğin bir ailenin İstanbul'a göç etmesi yalnızca erkek işçinin iş bulmasıyla açıklanamaz. Ev kurmak, çocukları büyütmek, yaşlılara bakmak, mahallede sosyal ilişkiler oluşturmak ve sınırlı bütçeyi yönetmek gibi işler de kentin yeniden üretilmesinin parçalarıdır.